Nasze dziecko kończy drugi rok życia. Na co zwracać uwagę obserwując je? Jakie zachowania są typowymi w tym wieku lub na jakie jeszcze trzeba poczekać, a których jest już za mało lub za dużo? Co powinno, a co nie musi nas niepokoić?

To, co najczęściej wzbudza niepokój u rodziców to brak mowy i porozumiewania się dziecka. Dziecko dwuletnie powinno już posługiwać się nazwami osób, przedmiotów i czynności, znajdujących się w jego otoczeniu. W tym wieku pojawiają się już wypowiedzi dwuwyrazowe (najczęściej jeszcze bez odmiany). Dziecko używa zdrobnień. Rozumie proste zdania, np. polecenia i wykonuje je. Stale następuje wzrost słów, którymi posługuje się dwulatek. Potrafi wskazać i nazwać znane mu przedmioty, osoby, zwierzęta na obrazkach.

Brak wypowiadania słów to nie jedyny wyznacznik. Osłabiona zdolność bądź całkowity brak zdolności porozumiewania się jest głównie niepokojąca, jest to brak rekompensowania sobie braku mowy, choćby za pomocą gestów (dla przykładu, nie robi „pa pa” na pożegnanie). To również nie wskazywanie palcem przedmiotu, który chce dostać, nie pokazywanie zabawki na naszą prośbę. Brak uwspólniania uwagi, czyli dziecko nie patrzy wraz z nami na przedmiot (np. zabawkę, kota), który mu pokazujemy. Nie uśmiecha się, nie cieszy, gdy to robimy (czasami trudno jest rozpoznać emocję na twarzy dziecka).  Nie dąży też ono do pokazania nam czegoś, przyniesienia jakiejś rzeczy, dzielenia się nią z nami. Czasami wręcz złości się, gdy chcemy pobawić się wraz z nim, preferuje samotne zabawy.

Bardzo niepokojącym sygnałem jest także osłabione nawiązywanie kontaktu wzrokowego. Jeżeli dziecko rzadko lub wcale nie patrzy na nas, nie reaguje na nasz uśmiech, mimikę twarzy, na to, co do niego mówimy lub też nie patrzy na nas, kiedy wołamy je po imieniu czy mówimy do niego „nie wolno”, kiwając palcem, powinno to nas zastanowić.

Dziecko najlepiej obserwować w jego stałym i znanym otoczeniu, tam, gdzie czuje się bezpiecznie i gdzie jest naturalne. Sposób w jaki dziecko się bawi dostarcza nam wielu informacji na temat jego rozwoju. Dwulatek, będąc w otoczeniu innych dzieci, powinien zwracać na nie uwagę, interesować się nimi, bacznie je obserwować, czasami nawet próbuje do nich dołączać (lecz najczęściej jest to jeszcze zabawa równoległa – obok innych dzieci).

Z pewnością naśladuje nas, czynności wykonywane przez dorosłych, na przykład gotowanie, prasowanie, majsterkowanie.  Tych samych przedmiotów używa wobec różnych działań, np. pudełko po butach raz jest garażem, innym razem łóżeczkiem dla lali. Chętnie bawi się z nami (na przykład, gdy popchniemy do niego autko, chętnie odepchnie je z powrotem do nas), a gdy ulepimy z nim jakieś kształty z ciastoliny, najczęściej będą to ciasteczka lub bułeczki.

Nasza pociecha zna już takie zabawy grupowe, jak w „Kółko graniaste”, „Baloniku nasz malutki…”, czy w „Stary niedźwiedź mocno śpi”. Bawi się konstrukcyjnie, czyli buduje most, wieżę lub tunel z kliku klocków. Dobiera identyczne obrazki, dopasowuje klocki do otworów, pokazuje na prośbę podstawowe części ciała, naśladuje sposoby użycia przedmiotów, kopie i rzuca piłkę. Jest na tyle sprawne ruchowo, że podejmuje pierwsze próby jazdy na rowerku.

Dziecko w tym wieku chce być samodzielne. Już umie pić z kubeczka (płynnie, najczęściej bez rozlewania napoju) i trzymać go w jednej dłoni. Samodzielnie je łyżką, próbuje widelcem.  Z pomocą próbuje się rozbierać.

Niepokoić nas mogą również specyficzne, powtarzające się u dziecka zachowania, typu machanie rączkami przed oczami, kręcenie się (stereotypie), wydawanie dziwnych dźwięków, układanie przedmiotów w szeregu, pewne rytuały, silna potrzeba wykonywania w określonej kolejności jakichś czynności (na przykład chodzenie zawsze tą samą drogą, konieczność zapalania światła po powrocie do domu, przed pójściem spać: kąpanie się, a potem mycie zębów – jeżeli ta kolejność zostanie zaburzona dziecko może wpaść w złość, płacz, krzyk).

Pewne zachowania mogą być też spowodowane zaburzeniami w przetwarzaniu bodźców sensorycznych, co oznacza, że zmysły dziecka nie potrafią ze sobą współpracować  i przetwarzać w sposób prawidłowy informacji, które do nich docierają. Objawia się to m. in. w preferencjach żywieniowych (dziecko chce jeść stale ten sam, ograniczony zasób pokarmów, na przykład tylko słone pokarmy lub tylko w postaci „papek”), nie lubi zakłądać ubrań z określonego materiału lub w ogóle nie lubi być ubrane, nie przepada za przytulaniem lub przeciwnie: podchodzi do każdego, z nienacka, i mocno go ściska bądź też samo uwielbia być bardzo mocno przytulane, nie lubi określonych dźwięków, hałasu, bycia w tłumie, albo potrafi godzinami patrzeć na wirującą pralkę. To tylko niektóre przykłady niepokojących zachowań. Ich spektrum jest znacznie większe i nie sposób wymienić wszystkie.

Opisane  zachowania, na pewno nie należą do typowych i powinny wzbudzić nasz niepokój. Jeżeli jakieś zachowania dziecka nas zastanawiają nie warto czekać, aż same znikną, aż dziecko „wyrośnie z tego”, bo nie wyrośnie. Problem zacznie się tylko pogłębiać i nawarstwiać. Im wcześniej rozpoznane zaburzenie i szybsze wdrożenie terapii, tym większa szansa na normalne funkcjonowanie, funkcjonowanie w społeczeństwie, nie obok innych ludzi, lecz wśród nich.

Dwulatek  to bardzo ciekawy otaczającego je świata człowiek. Uwielbia obserwować, poznawać, uczyć się, poprzez zabawę, poprzez kontakt z rodzicami, dorosłymi. Jest pełne energii i radości, nie pozwólmy, aby  ”z tego wyrosło” kiedykolwiek.

Wczesna diagnoza i szybko podjęta terapia większa szanse na prawidłowe funkcjonowanie.

Marta Liśniewska, pedagog

ASYSTA Punkt Pomocy Psychologicznej w Warszawie

 Bibliografia:

Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka. Od noworodka do 6. roku życia., Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2007.

Pisula E., Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia., Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010.

Słowo AUTYZM DZIECIĘCY budzi w rodzicach przerażenie i lęk. W głowie wielu z nich pojawia się pytanie czy TO da się wyleczyć?

    Liczba osób z zaburzeniami autystycznymi wzrosła w ostatnich latach. Nie jest jednak pewne, czy oznacza to wzrost zachorowań, czy specjaliści potrafią dziś z większą precyzją rozpoznać objawy i postawić diagnozę.

     Wcześnie postawiona diagnoza i podjęcie terapii psychologicznej, edukacyjnej, sensorycznej, jak również zapewnienie opieki biomedycznej w wielu przypadkach daje duże szanse na wyrównanie nieharmonijnego rozwoju.

    Co zatem powinno zaniepokoić rodziców w zachowaniu ich dziecka? Gdzie mogą zgłosić się po pomoc?

    Autyzm Dziecięcy zgodnie z  Międzynarodową Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-10) jest całościowym zaburzeniem rozwoju. Objawy ujawniają się do 3 roku życia i obejmują nieprawidłowości w interakcjach społecznych, komunikacji oraz powtarzający się i stereotypowy repertuar zachowań, zainteresowań, aktywności.  Zaburzenia autystyczne występują 3-4 razy częściej u chłopców niż u dziewcząt.

     Ponadto w ostatnich latach specjaliści coraz większą uwagę zwracają na specyficzne funkcjonowanie organizmu dzieci z autyzmem (m.in. ich układ odpornościowy, nietolerancje pokarmowe)

 Świat psychiczny dziecka z Autyzmem

    Od początku życia dziecka można zaobserwować nieprawidłowości w interakcjach społecznych. Dziecko z Autyzmem nie reaguje na uczucia innych, nie zmienia swojego zachowania w zależności od kontekstu społecznego, nie wykorzystuje sygnałów społecznych.

 Podobnie częste są zaburzenia komunikacji. Dzieci nie wykorzystują posiadanych umiejętności językowych, cechuje je mała zmienność ekspresji języka, nie potrafią prowadzić dialogu słownego lub nie mówią wcale. Dzieci z Autyzmem nie są twórcze w procesach myślowych. Upośledzona jest również  zabawa oparta o wyobraźnię i społeczne naśladowanie. Przy próbach nawiązania kontaktu (werbalnych i niewerbalnych) brak jest emocjonalnej odpowiedzi . Dzieci z Autyzmem nie dzielą się spontanicznie osiągnięciami, spostrzeżeniami, radością, zainteresowaniami.

Autyzm dziecięcy charakteryzują również ograniczone, powtarzające się, stereotypowe wzorce zachowań, zainteresowań i aktywności. Dzieci z Autyzmem często utrzymują pewną rutynę w zachowaniu i codziennych czynnościach, sztywność w szerokim zakresie codziennego funkcjonowania, przestrzeganie określonych rytuałów.  Mogą stawiać duży opór przed zmianą szczegółów ich otoczenia (np. przemeblowanie pokoju). Niekiedy występuje stereotypowa koncentracja zainteresowań na datach, drogach, rozkładach jazdy. Wiele dzieci z autyzmem przejawia szczególne zainteresowanie cyframi, literami, kształtami i kolorami.

Dla Autyzmu charakterystyczne są także stereotypie ruchowe np. machanie rączkami lub paluszkami, złożone ruchy całego ciała, machanie głową, kręcenie się wokół własnej osi. W autyzmie występują również stereotypie językowe. Dzieci powtarzają fragmenty filmów lub te same sekwencje językowe.

Często mamy do czynienia także z zainteresowaniem niefunkcjonalnymi elementami przedmiotów, jak zapach czy smak, np. nie bawią się ulubionym samochodem lecz wąchają go.

Obok specyficznych cech diagnostycznych występuje szereg niespecyficznych problemów: lęki (fobie), zaburzenia snu i odżywiania się, napady złości, agresja (także autoagresja).

Większości dzieci autystycznych brakuje spontaniczności, inicjatywy, pomysłowości w organizowaniu sobie wolnego czasu. Mają trudność w podejmowaniu decyzji dotyczących złożonych czynności (nawet jeśli same zadania mieszczą się w zakresie ich możliwości).

 Świat zmysłów dziecka z Autyzmem

U większości dzieci autystycznych obserwuje się zaburzenia sensoryczne czyli dotyczące zmysłów. Mówi się tu o nieprawidłowych reakcjach na bodźce dotykowe, węchowe, smakowe, wzrokowe, słuchowe, jak również układu przedsionkowego. Oznacza to, że dziecko w zmieniony sposób „odczuwa” otoczenie.  Może np. unikać hałaśliwych miejsc lub wręcz przeciwnie z uwielbieniem włączać głośno muzykę i przykładać ucho do głośnika; z przyjemnością  wąchać albo unikać pewnych  zapachów; unikać lub preferować pewne smaki;  z uwielbieniem świecić sobie latarką w oczy; nagminnie  wkładać różne przedmioty do buzi;  nie tolerować pewnych materiałów odzieżowych;  unikać przytulania; szeptania do ucha. Do tego dochodzą problemy w napięciu mięśniowym i wiele innych. Przykładów jest niezliczona ilość. Dziecko dąży do stymulowania sfer mało wrażliwych i unika stymulowania sfer nadwrażliwych, np. Dziecko z mało wrażliwym czuciem głębokim może nie odczuwać dużego bólu przy bolesnych stłuczeniach, a wręcz preferować mocne doznania dotykowe. Natomiast dziecko z nadwrażliwym słuchem będzie zatykało uszy przy pewnych dźwiękach (np. karetka pogotowia, głośna muzyka, woda spuszczana w toalecie). Bodźce z otoczenia mogą być bardzo nieprzyjemne dla dziecka i w znaczący sposób przeszkadzać w codziennym funkcjonowaniu i rozwoju.  Dzieciom zwykle zalecana jest odrębna terapia z zakresu Integracji Sensorycznej(SI), gdzie podczas specjalnie przygotowanych ćwiczeń i z pomocą odpowiedniego sprzętu do SI w sposób kontrolowany dostarczane są bodźce zmysłowe. SI dąży do tego aby odbierane przez zmysły i przetwarzane przez mózg informacje ze świata zewnętrznego, były prawidłowo przekształcane w celowe i efektywne działanie.

 Organizm dziecka z Autyzmem

Liczne badania przeprowadzane w ostatnich latach zwracają także szczególną uwagę na biomedyczną stronę Autyzmu. Temat jest coraz wnikliwiej badany i niezwykle obszerny. Organizmy osób z autyzmem funkcjonują nieco inaczej niż przeciętnego człowieka. Zwraca się tu uwagę na ich słaby układ immunologiczny, nietolerancje pokarmowe na gluten i kazeinę, skłonność do zachorowań na grzybice (w tym szczególnie układu pokarmowego), skłonność do chorób jelit ( w tym charakterystyczne zaburzenie zwane „zespołem cieknącego jelita”),  zwiększona ilość metali ciężkich w organizmie.  W związku z tym dzieciom z Autyzmem zaleca się przestrzeganie diety bezglutenowej i bezmlecznej, aby wyeliminować niekorzystne działanie peptydów na ich organizmy, jak również diety bezcukrowej, która wspomaga leczenie grzybic. Często dzieci z Autyzmem poddawane są oczyszczaniu z metali ciężkich oraz suplementacji pierwiastkami, których brakuje im w organizmie. Niejednokrotnie dobrze poprowadzone leczenie medyczne stwarza warunki do dalszej terapii, gdyż eliminuje wiele niekorzystnych zachowań wynikających z działania peptydów , grzybów i metali ciężkich na mózg dziecka.

 Gdzie szukać pomocy?

Należy pamiętać, że wcześnie postawiona diagnoza zwiększa szanse na sukces w całym procesie leczenia: medycznego, psychologicznego, jak i sensorycznego.

Obecnie w Polsce jest kilka placówek prowadzących diagnozę dzieci z Autyzmem, w tym Fundacja SYNAPSIS w Warszawie, INSTYTUT PSYCHIATRII I NEUROLOGII  w Warszawie, jak również palcówki prywatne. Niestety często czas oczekiwania na diagnozę jest bardzo długi.

Rodzice sami mogą jednak wiele zdziałać. Czekając na termin diagnozy warto wybrać się do placówek  zajmujących się terapią dzieci z Autyzmem z prośbą o konsultację i wskazówki o postępowanie z dzieckiem do momentu diagnozy.

Katarzyna Osak, psycholog

ASYSTA Punkt Pomocy Psychologicznej w Warszawie

      Autyzm Dziecięcy jest zaburzeniem dotykającym wiele obszarów funkcjonowania dziecka. Poza nieharmonijnym rozwojem psychologicznym i edukacyjnym, dołącza szereg problemów z przetwarzaniem bodźców sensorycznych (zmysłowych), jak również kłopoty natury medycznej, związane m.in. z nietolerancjami pokarmowymi,  nieprawidłowym funkcjonowaniem układu immunologicznego, trawiennego.

       Dla dziecka z Autyzmem otoczenie jest często niezrozumiałe. Otaczają go ludzie, z którymi nie potrafi się porozumieć, dzieją się rzeczy, których nie umie przewidzieć, otacza go nadmiar męczących go dźwięków, obrazów, zapachów lub jest ich zbyt mało, aby cokolwiek poczuć. Zrozumienie specyfiki tego zaburzenia skłania do zastanowienia się, co możemy zrobić?

      Jak zatem dbać o dziecko z autyzmem? Jakie kroki można podjąć, aby ułatwić mu codzienne funkcjonowanie?

Oto kilka wskazówek:

1. Terapia dziecka z Autyzmem.

Powinna ona przebiegać na kilku obszarach:

- terapia psychologiczna – wyrównuje deficyty rozwojowe. Terapeuta prowadzi zajęcia z dzieckiem, ale jest również konsultantem rodziny. Korzystaj z  jego porad w sprawie codziennego życia z dzieckiem.

- terapia sensoryczna – obejmuje dostarczenie odpowiedniej ilość bodźców zmysłowych w kontrolowanych warunkach.

- opieka biomedyczna- obejmuje prowadzenie diety (najczęściej bezglutenowej, bezmlecznej i bezcukrowej), często leczenie chorób jelit, suplementację pierwiastkami, których brakuje w organizmie, niekiedy również oczyszczanie z metali ciężkich. Prawidłowo prowadzona opieka biomedyczna stwarza warunki do innych rodzajów pomocy. Eliminuje wiele niekorzystnych zachowań.

- terapie wspomagające – towarzyszą głównemu nurtowi terapii i mogą przybierać różne formy, m.in. Trening słuchowy, Ruch rozwijający wg  Weroniki Sherborne, Gimnastyka Mózgu wg  Dennisona, Dogoterapia, Hipoterapia, Delfinoterapia, Muzykoterapia i wiele innych.

 2. Pokój dziecka z autyzmem. Ogranicz ilość niepotrzebnych bodźców zmysłowych:

-  Zadbaj o gładkie ściany, najlepiej w jasnym, pastelowym kolorze

-  Zrezygnuj z tapet we wzroki, wzorzystych zasłon, rolet czy wykładzin

-  Zabawki poukładaj w jednokolorowych, zamykanych pudłach lub szafkach (dobrze jeśli uda się je powiesić na ścianie poza zasięgiem dziecka- to motywuje do poproszenia o ulubione zabawki).  Dobrym pomysłem jest podpisanie pudełek lub umieszczenie piktogramów, czyli rysunków przedstawiających  grupy zabawek w danym pudle.

-  Nie przemeblowuj pokoju zbyt często- to zaburza poczucie bezpieczeństwa dziecka

-  Jeśli to możliwe, powyższe zasady wprowadź w całym domu. Mała ilość bodźców zwiększa szanse na skupienie twojego dziecka i daje mu możliwość odpoczęcia.

 3. Codzienne życie w domu.

-  Ustal jak najbardziej przejrzystą strukturę dnia, a nawet tygodnia. Daj dziecku szansę na odnalezienie się w tym niezrozumiałym świecie.

-  Zrób kalendarz dnia/ tygodnia ze zdjęciami dziecka wykonującymi różne czynności. To ułatwi mu zorientowanie się w kolejności następujących po sobie aktywności i pozwoli poczuć się bezpieczniej.

-  Zadbaj aby radio i telewizor były włączane tylko na określony, krótki czas. Ogranicz dziecku ten nadmiar bodźców .

- Włączaj tylko jeden sprzęt domowy na raz. Jeśli Twoje dziecko ma nadwrażliwy słuch, na pewno będzie Ci za to wdzięczne.

- Jedzcie przy stole

- Wprowadź jasne zasady, kiedy jedzenie to jedzenie, kiedy zabawa to zabawa

- Zadbaj o czas na przyjemności, żeby dziecko miało możliwość odreagowania trudności całego dnia

- Zaangażuj wszystkich członków rodziny do przestrzegania ustalonych zasad.

 4. Wyjścia

- unikaj w miarę możliwości wychodzenia do centrów handlowych, supermarketów, lunaparków. Te miejsca są bombą bodźców wzrokowych, słuchowych, węchowych.

- Jeśli to możliwe, nie zabieraj dziecka na huczne imprezy, wesela, itp. Zabieranie go w miejsca głośne i pełne ludzi i świateł może tylko pogorszyć jego kondycje. To nie prawda, że „przyzwyczai się”. W przypadku dzieci z autyzmem ta zasada się nie sprawdza.

- Jeśli musisz zabrać malca na zakupy postaraj się to sprawnie zorganizować.

- Zabieraj dziecko w  miejsca spokojne. Sprawdź gdzie czuje się najlepiej, gdzie jest spokojny, niepobudzony. Może będzie to las czy park. 

5. Wasza relacja:

 - Chwal swoje dziecko za najdrobniejszy kontakt z Tobą. Chwal każde spojrzenie, każdy gest w Twoją stronę.

-  Odnajdź przedmioty, aktywności, miejsca które Twoje dziecko najbardziej lubi. To może stanowić dla niego wielką nagrodę po trudach terapii i dnia codziennego.

- Baw się z dzieckiem spontanicznie tak jak ono lubi. Dołącz do jego niekiedy „dziwnych” zachowań. Niech poczuje, że nie jest samo w tym niezrozumiałym świecie, że jest kochane i akceptowane.

- Pozwól dziecku stopniowo włączać  się w Twój świat.

 Marta Ramm, psycholog

Katarzyna Osak, psycholog

ASYSTA Punkt Pomocy Psychologicznej